قاآنى ميرزا حبيب شيرازى پسر ميرزا محمّد على گلشن و متخلّص به « قاآنى » از شاعران سخن‌سنج ايران در قرن سيزدهم هجرى است كه در سال 1222 ه . ق . در شيراز متولد شد . اختصاص او به ساختن قصايد طولانى متضمن اوصاف خوشايند و آوردن الفاظ خوش آهنگ و تسلّط بر ايراد كلمات و لغات مترادف بسيار است و به همين سبب در گفتارش لفظ بر معنى به شدت مىچربد . جوانى وى به تحصيل ادبى در شيراز و سفر به خراسان و ادامه‌ى تحصيلات در آن سامان گذشت . او اگر چه در شعر پيرو پيشينيان است ولى خود در بيان مضامين و ايجاد انواع تغزلات صاحب سبك و مكتب است . قاآنى در علوم مختلف زبان تبحّر كاملى يافت ، به ويژه در فنون ادب و نظم و نثر فارسى و عربى صاحب نام گرديد . زبان‌هاى عربى و تركى را همچون فارسى به خوبى فرا گرفت . حتى در زبان عربى آنقدر پيش رفت كه به آن زبان شعر مىسرود . قاآنى نخستين شاعر فارسى است كه به زبان فرانسه آشنايى كامل داشته است . پس از مراجعت از خراسان كه در خدمت شجاع السّلطنه بوده به دربار محمد شاه راه يافت و به منصب « مجتهد الشعرايى » رسيد و از شاه لقب « حسان العجم » دريافت كرد . قاآنى از مدّاحان شاهان و شاهزادگان قاجارى بود و قسمت بزرگى از عمر خود را در تهران به مدح محمد شاه و ناصر الدّين شاه قاجار گذرانيد . از آثار مهم قاآنى در زمينه‌ى شعر « ديوان » اوست كه چاپهاى مختلفى از آن شده و مقدار زيادى از اشعار او را در بردارد . از ديگر آثار وى كتاب « پريشان » است كه بنا به نوشته‌ى ميرزا طاهر ديباچه نگار قسمتى از نوادر اخبار و بدايع آثار و امثال شيرين و نكات رنگين و حكايات مطلوب و روايات مرغوب را در كتابى به تقليد گلستان سعدى فراهم آورده است . نثر پريشان ، روان و ساده و زيباست . از كتاب ديگرى به نام « عبرة للناظرين » هم از قاآنى نام مىبرند . وفات قاآنى بنا به يادداشت‌هاى فرهاد ميرزا در روز چهارشنبه پنجم شعبان 1270 ه . ق . در تهران اتّفاق افتاده است و مزار وى در شهر رى در جوار مزار شيخ ابو الفتوح رازى مىباشد . وى از گويندگان مشهور دوره‌ى بازگشت ادبى است كه در تمام فنون شعر طبع آزمايى كرده است . « 1 » - * - بارد ، چه ؟ خون ، ز ؟ ديده ، چسان ؟ روز و شب ، چرا ؟ * از غم ، كدام غم ؟ غم سلطان كربلا نامش كه بُد ؟ حسين ، ز نژاد كه ؟ از على ( ع ) * مامش كه بود ؟ فاطمه ، جدّش كه ؟ مصطفى چون شد ؟ شهيد شد ، به كجا ؟ به دشت ماريه « 2 » * كى ؟ عاشر محرّم ، پنهان ؟ نه بر ملا شب كشته شد ؟ نه ، روز ، چه هنگام ؟ وقت ظهر * شد از گلو بريده سرش ؟ نىنى از قفا سيراب كشته شد ؟ نه ، كس آبش نداد ؟ داد * كه ؟ شمر ، از چه چشمه ؟ ز سرچشمه فنا مظلوم شد شهيد ؟ بلى ، جرم داشت ؟ نه * كارش چه بد ؟ هدايت ، يارش كه بد ؟ خدا اين ظلم را كه كرد ؟ يزيد ، اين يزيد كيست ؟ * ز اولاد هند « 3 » ، از چه كس ؟ از نطفه زنا

--> ( 1 ) - گنجينه نياكان ؛ ص 109 . مقدمه‌ى جامع ديوان قاآنى به تصحيح دكتر محجوب . ( 2 ) - دشت ماريه : دشت و صحرايى كه امام حسين ( ع ) در آنجا شهيد شد . ( 3 ) - مراد هند جگرخوار ، زن ابو سفيان و مادر معاويه است . وى در جنگ احد حاضر بود و پس از قتل حضرت حمزه ( ع ) عموى پيامبر ( ص ) پاره‌اى از جگر او را به دندان گرفت و به اين سبب به هند جگرخوار يا آكلة الاكباد معروف شد .